خبرگزاری مهر – گروه استانها، فاطمه گلوی: پنج هزار سال پیش، در جایی از دشت سیستان که امروز شاید تنها تلی از خاک به نظر برسد، شهری جریان داشت که نشانه های شگفت انگیزی از یک زندگی پیشرفته را در دل خود پنهان کرده است؛ شهری با وسعتی خیره کننده، ارتباطات گسترده با سرزمین های دوردست و مردمانی که قبل از خیلی از تمدن های شناخته شده، تخصص گرایی، تجارت و حتی پزشکی را تجربه کرده بودند. «شهر سوخته»؛ شهری که از اولین شواهد جراحی جمجمه و چشم مصنوعی گرفته تا قدیمی ترین پویانمائی و سیستم فاضلاب، رازهایی را در دل خاک نگه داشته است.
اما شهر سوخته فقط مجموعه ای از نتایج اعجاب انگیز نیست؛ روایت یک جامعه پیچیده و چندملیتی است که هزاران سال پیش در صلح و نظم در کنار یکدیگر زندگی می کردند. شهری که تنها بخش اندکی از آن کاوش شده و هنوز رازهای بسیاری زیر خاک دارد؛ رازهایی که هر فصل کاوش، گوشه ای تازه از نبوغ و زندگی مردمان این تمدن کهن را آشکار می کند.
شهر سوخته؛ هفدهمین اثر ثبت شده یونسکو
محمدعلی ابراهیمی، رئیس موزه جنوب شرق در گفت و گو با گزارشگر مهر در تشریح جایگاه و عظمت محوطه باستانی شهر سوخته، این میراث جهانی را گنجینه ای بی نظیر خواند و بر اهمیت آن بعنوان یکی از پایتخت های تمدنی فلات شرق ایران تاکید کرد.
ابراهیمی با اشاره به ثبت جهانی این اثر در لیست یونسکو، جایگاه ممتاز آنرا نه تنها یک افتخار ملی، بلکه رویدادی کم نظیر در حوزه حافظه بشری دانست و اظهار نمود: شهرسوخته هفدهمین اثر ثبت شده ایران در یونسکو است.
وی اظهار داشت: محوطه باستانی شهر سوخته در ۱۵۶ کیلومتری جاده زاهدان به زابل، در دشت وسیع سیستان واقع شده و با وسعتی بیشتر از ۲۸۰ هکتار، بازمانده از شکوه تمدنی است که از هزاره سوم تا هزاره اول قبل از میلاد، یعنی بالغ بر دو هزار سال، زندگی پویا و پایداری در آن جریان داشته است؛ بر مبنای پژوهش های باستان شناسی، قدمت این شهر به پنج تا شش هزار سال قبل بازمی گردد.
رئیس موزه جنوب شرق با تبیین ارتباطات گسترده فرهنگی شهر سوخته گفت: این شهر در دوران اوج خود با شهر های شاخصی همچون موندا در شرق، تمدنهای بین النهرین و ماوراءالنهر، حوزه تمدنی افغانستان و پاکستان امروزی، تمدن شوش، کاشان و جیرفت در تعامل و مراوده فرهنگی و اجتماعی مستمر بوده است؛ این حجم از تعاملات، شهر سوخته را به پلی ارتباطی میان شرق و غرب و شمال و جنوب دنیای باستان تبدیل نموده بود، بگونه ای که میتوان از آن بعنوان یک مرکز تمدن جهانی در عصر خود نام برد.
استقرار ۸ لایه تمدنی در شهر سوخته
ابراهیمی با اشاره به توالی استقراری این محوطه خاطرنشان کرد: پژوهش های انجام شده نشان میدهد شهر سوخته دارای چهار دوره اصلی تاریخی و هشت لایه تمدنی است که تا حالا تنها حدود چهار درصد از آن کاوش شده است؛ شناسایی اولیه این محوطه به بازدید و گزارشهای سفرنامه ای سر اورل اشتاین در سالیان قبل از انقلاب بازمی گردد، اما جستجوهای علمی و جدی تر از سال ۱۳۴۸ توسط محققان خارجی و سپس تیم های ایرانی و هیئات هاییتی از ایتالیا و فرانسه و دانشگاه ها و پژوهشکده های داخلی دنبال شد.
وی در تشریح شگفتی های این محوطه باستانی به ابعاد خیره کننده ای گورستان اشاره نمود و اضافه کرد: یکی از شاخص ترین خاصیت های شهر سوخته، گورستان عظیم آن با وسعتی حدود یک هزار و هشتصد هکتار است؛ برآوردها نشان می میدهد که این گورستان بالغ بر هشتاد هزار تا یکصد هزار قبر را در خود جای داده است؛ با درنظر گرفتن جمعیت تقریبی پنجاه هزار نفری شهر در آن دوره، وسعت این گورستان خود گواهی روشن بر عظمت، قدمت و تراکم جمعیتی شگفت آور این تمدن در ادوار مختلف است.
شهر سوخته؛ معدن ابداعات و اولین های تاریخ بشریت
رئیس موزه جنوب شرق با اهمیت ترین وجه تمایز شهر سوخته را ثبت نخستین های تاریخ بشریت در این منطقه دانست و تصریح کرد: نتایج بی نظیر باستان شناسی، تاریخ خیلی از ابداعات را به هزاره های قبل بازگردانده است؛ اولین چرخ سفالگری، اولین ابزار جواهرسازی و سنگ تراشی، قدیمی ترین پارچه های بافته شده و البته نخستین پویانمایی جهان با نقاشی متحرک روی جام سفالی، تنها گوشه ای از این اکتشافات است؛ همینطور جراحی جمجمه، چشم پزشکی کهن، اولین مرقع کاری، اولین خط کش دنیا، نخستین آیینه ای حسابداری و شواهد اولین کشاورزی و دامداری یکجانشینی، همگی برای بار اول در این مکان کاوش شده و تمدن پوشاک و پزشکی فلات ایران را به رخ جهانیان می کشد.
وی در آخر تاکید کرد: بخشهایی از این نتایج باارزش هم اینک در کتابخانه و موزه منطقه ای جنوب شرق، موزه ایران باستان و همینطور موزه های معتبر فرانسه و ایتالیا نگهداری می شود؛ به هموطنان عزیز پیشنهاد می نماییم برای درک واقعی این عظمت تمدنی، حتماً به دشت سیستان سفر کرده و از نزدیک با این شاهکار تاریخ بشری آشنا گردند.
شهر سوخته؛ با اهمیت ترین موزه مفرغ فلات ایران
مجتبی سعادتیان، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان در گفت و گو با گزارشگر مهر، در تشریح اهمیت شهر سوخته، این محوطه را یکی از با اهمیت ترین موزه های عصر مفرغ در فلات ایران معرفی نمود.
وی بیان نمود: بر مبنای مطالعات و آزمایش های انجام شده، سابقه استقرار انسان در این شهر به حدود پنج هزار و ۲۰۰ سال قبل، معادل سه هزار و دویست سال قبل از میلاد بازمی گردد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان افزود: دوره آبادانی و سکونت در شهرسوخته حدود یک هزار و چهارصد سال به طول انجامیده است؛ به عبارتی، از حدود پنج هزار و دویست سال پیش تا حدود سه هزار و هشتصد سال قبل، استقرار بشر در این نقطه تداوم داشته است.
وی با اشاره به پدیده تخصص گرایی در شهر سوخته اظهار داشت: قبل از ایجاد این شهر، مردم در زندگی روستایی خود تأمین کننده تمامی نیازهایشان بودند و یک فرد به تنهایی هم به کشاورزی و دامداری می پرداخت و هم اشیای مورد نیاز خودرا تولید می کرد؛ اما از دوران ایجاد شهر سوخته، مردم شاهد تخصصی شدن مشاغل بوده اند؛ مشاغلی نظیر دامداری، کشاورزی، سفالگری، تولید زیورآلات، شکار و دیگر حرفه ها که شواهد آنها در این شهر به دست آمده است.
به گفته سعادتیان، یکی دیگر از خاصیت های شهرسوخته، انتقال گورستان ها به فضای خارج از مناطق مسکونی بوده است؛ گورستان شهر سوخته نیز یکی از بزرگترین گورستان های عصر مفرغ به شمار میرود.
وی اضافه کرد: از نظر ارتباطاتی این شهر با محوطه های مختلفی در پیرامون خود پیوند داشته است؛ بعنوان نمونه با مناطقی از بلوچستان همچون دره بمپور مرتبط بوده که این مساله در مطالعه نمونه های سفالی مشهود است؛ همچنین، ارتباط این محوطه با بخش های شمالی، خصوصاً محوطه هایی که امروزه در ترکمنستان واقع شده اند، و نیز با بخشهایی از غرب و جنوب غرب ایران همچون کردستان و همینطور مناطق میان رودان، تأیید شده است.
تولید زیور آلات روی سنگ لاجورد افغانستان در شهر سوخته
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان اظهار نمود: بطور دقیق تر، سنگ باارزش لاجورد از بدخشان افغانستان به این منطقه وارد می شده و در اینجا بر روی آن کار شده و بشکل زیورآلات ساخته و سپس به سرزمین های میان رودان صادر می شده است؛ این شواهد نشان میدهد که ما با شهری پیشرفته مواجه هستیم که مردمانش هر یک دارای مشاغل منحصربه فردی بوده اند و از آن طریق ارتزاق کرده و شهر را به رونق و آبادانی رسانده اند.
وی در ادامه درباره ی دلیلهای متروکه شدن شهر خاطرنشان کرد: بر مبنای مطالعات باستان شناسی، شواهدی از چند دوره آتشسوزی در بخشهایی از سطح شهر کشف شده است؛ بااین حال، این آتشسوزی ها عامل اصلی نابودی و ترک شهر نبوده است؛ محتمل ترین دلیل، تغییرات اقلیمی در حدود سه هزار و هشتصد سال پیش و تغییر مسیر رود هیرمند بوده که ساکنان را مجبور به ترک این مکان و نقل مکان به منطقه ای نامعلوم کرده است.
انجام نخستین عمل جراحی جمجمه توسط پزشکان شهر سوخته
سعادتیان درباره ی نامگذاری شهر سوخته نیز اظهار داشت: قدیمی ترین اشاره به این نام، در سفرنامه یکی از ماموران تعیین حدود مرزی ایران و افغانستان در حدود سال ۱۸۹۰ میلادی ثبت شده است؛ وی نقل می کند که مردم محلی، او را به مکانی مملو از قطعات سفال راهنمایی کرده و در جواب پرسش نام آن، گفته اند: «اینجا شهر سوخته است.»
وی اظهار داشت: از قدیمی ترین شواهد کشف شده می توان به خط کش چوبی و مدرج اشاره نمود که از منطقه مسکونی شرقی به دست آمده و نشان دهنده آشنایی ساکنان با مباحث اندازه گیری در آن دوران است؛ همچنین، اولین شواهد جراحی جمجمه در اینجا یافت شده که در ارتباط با یک دختربچه سیزده ساله است؛ پزشکان آن زمان با بوجودآوردن شکاف بر روی جمجمه، مواد زائد جمع شده را خارج کرده اند و شواهد جوش خوردگی استخوان نشان میدهد که بیمار بعد از این جراحی زنده مانده است.
کشف سیستم منحصر به فرد فاضلاب شهری در شهر سوخته
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان افزود: کشف سیستم انتقال فاضلاب با لوله های سفالی در منطقه مسکونی شرقی که نمونه هایی از آن هم اینک در موزه منطقه جنوب شرق به نمایش درآمده، از دیگر موارد کشف شده است؛ همچنین، بازی فکری مشهور به «بازی مهره ها» شامل یک چوب بلند و تعدادی مهره، بعنوان قدیمی ترین شواهد بازیهای فکری شناخته می شود.
سعادتیان به کشف یک چشم مصنوعی زرین در کنار جمجمه یک زن اشاره نمود و آنرا نشانه ای از توجه به زیبایی شناسی و بازسازی عضو از دست رفته در آن دوره دانست.
وی همینطور جام سفالی منحصربه فردی را معرفی نمود که تصویر جهش یک بز بسمت درخت، احیانا نخل، در پنج حرکت متوالی بر روی آن نقش بسته است و اظهار داشت: این اثر بعنوان اولین اندیشه های پویانمائی های و متحرک سازی در جهان یاد می شود.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان بیان نمود: نتایج گسترده منسوجات ریزبافت و درشت بافت رنگارنگ نیز نشان از رونق تولید پارچه در این شهر دارد.
وی در آخر خاطرنشان کرد: بالاخره، صنعت سفال گری بسیار شاخص بوده و نمونه های متنوعی از سفال ها، همچون سفال های خاکستری وارداتی از بلوچستان و سفال های چندرنگ متأثر از فرهنگ های ترکمنستان امروزی، گواه رونق تجارت و دادوستد با مناطق دوردست در این تمدن کهن است.
بیش از ۲۸۰ هکتار وسعت شهر سوخته
حسین سرحدی عضو هیأت علمی گروه دیرینه شناسی دانشگاه زابل و مدیر پایگاه شهر سوخته در گفت و گو با گزارشگر مهر اظهار داشت: شهر سوخته، یکی از شاخص ترین محوطه های قبل از تاریخ شرق فلات ایران، از اهمیت و جایگاه ویژه ای در مطالعات دیرینه شناسی برخوردارست.
وی تاکید کرد: بررسی ها نشان میدهد که دشت سیستان در گذشته به سبب وجود رودخانه هیرمند و پر آب بودن دریاچه هامون، همواره منطقه ای پرآب بوده است؛ آب همواره نشانه آبادانی است و این دشت که در نگاهی جغرافیایی، منطقه ای بسیار مسطح به حساب می آید، در بین مناطق کوهستانی و نیمه کوهستانی محصور بوده است.
سرحدی با اشاره به موقعیت جغرافیایی شهرسوخته افزود: این منطقه از شمال به خراسان و آسیای مرکزی، از شمال غرب به افغانستان، از جنوب به حوزه بلوچستان، خلیج فارس و دریای عمان، از شرق به مناطق کوهستانی پاکستان و افغانستان و از غرب به کرمان، مرتبط می شود؛ این موقعیت راهبردی و کلیدی که شهرسوخته از آن برخوردار بوده است، همراه با نعمت فراوان آب، کشاورزی ای بسیار پررونق و در کنار آن، تجارتی فوق العاده گسترده را برای این منطقه شکل داده بوده است.
وی افزود: مسطح بودن دشت، کشاورزی و دامداری، بستر مناسبی را فراهم نمود تا مسیرهای تجاری گوناگونی از این منطقه عبور کنند؛ حجم مهاجرت ها به واسطه نیازهای تجاری در این منطقه بسیار بالا بوده؛ بگونه ای که میتوان گفت شهر سوخته در پنج هزار سال پیش حکم یک بارانداز اصلی را داشته است.
شهر سوخته؛ بزرگ ترین کلان شهر جهان در عصر خود
عضو هیأت علمی گروه دیرینه شناسی دانشگاه زابل خاطرنشان کرد: کالاهایی که در مناطق پیرامونی جابه جا می شدند، ابتدا به دشت سیستان وارد و سپس از این نقطه کلیدی به مناطق مختلف صادر می شدند؛ همین مساله سبب شده بود تا گستره جمعیتی شهر سوخته در آن دوره، در مقایسه با سایر محوطه های مهم و هم عصر خود، بسیار وسیع باشد.
وی با اشاره به وسعت شهر سوخته اظهار نمود: برای درک بهتر این وسعت، کافی است مقایسه ای از لحاظ گستره شهری انجام شود؛ شهر سوخته در آن دوره حدودا ۲۸۰ هکتار وسعت داشته است؛ این در شرایطی است که محوطه های مهم هم عصر آن هیچکدام وسعتی بیشتر از ۴۰ یا ۵۰ هکتار نداشته اند؛ اگر بخواهیم محوطه ای نزدیک به این ابعاد را در داخل ایران مقایسه نماییم، جیرفت یا محوطه های شاخص بلوچستان مانند بمپور نیز به هیچ عنوان گستره ۲۷۰ هکتاری شهر سوخته را ندارند؛ این وسعت نشان میدهد با یک کلان شهر بسیار بزرگ مواجه هستیم که عمدتاً با مهاجرت گسترده و اسکان جمعیت در کنار اقتصاد مبتنی بر کشاورزی، دامپروری، صیادی و تولید شکل گرفته استن.
نظم اجتماعی بی نظیر مردمان شهرسوخته با وجود ساختار چند ملیتی
مدیر پایگاه شهر سوخته افزود: این شهر که تاریخ ایجاد آن از ۳۲۰۰ قبل از میلاد و بر مبنای پژوهش های جدید تا ۳۵۰۰ قبل از میلاد برآورد می شود، به سبب حجم عظیم مهاجرت ها، به جامعه ای چندملیتی تبدیل گشته بوده است؛ شواهد حضور تجار از ملیت های مختلف در شهر سوخته کاملا مشهود است؛ نکته قابل تأمل در تحلیل ساختاری این جامعه چندملیتی، وجود نظم اجتماعی و ساختاری مثال زدنی در کنار تنوع قومی است.
وی اضافه کرد: این شواهد نشان میدهد با وجود اعتقادات و فرهنگ های متفاوت، ساکنان در صلح و آرامش کامل در کنار یکدیگر زندگی می کردند؛ در هیچ نقطه ای شواهدی دال بر درگیری، جنگ و حمله در شهر سوخته نمی بینیم؛ مصداق بارز این ادعا، نبود حصار دفاعی در این شهر است؛ این بدان معناست که شهر سوخته یک زیست بوم اقتصادی بوده که همگان از حضور در آن سودی داشته اند و اساسا تصور تهاجم یا تجاوز در ذهنیت ساکنان آن وجود نداشته است.
سرحدی تصریح کرد: شواهد تاریخی، سفالی و نمونه کالاهای مورد استفاده نشان میدهد که جامعه ای کاملا پویا و زنده در این منطقه حضور داشته که آگاهانه صلح را بعنوان پیشنیاز توسعه و رفاه برگزیده بودند؛ در بررسی نتایج جستجوهای دیرینه شناسی شهر سوخته، نکته ای بسیار کلیدی وجود دارد؛ در این یافته ها چیزی به نام سلاح جنگی در این محوطه یافت نشده است؛ شاید یک خنجر منفرد برای مصارف روزمره مانند برش یا پوست کنی وجود داشته باشد، اما اثری از سلاح های جنگی متداول که در سایر محوطه های هم عصر به وفور یافت می شود، در اینجا دیده نمی شود؛ این امر گواه روشنی بر صلح دوستی عمیق این جامعه است.
جمعیت ۶ هزار نفری شهر سوخته دو هزار پانصد سال پیش از میلاد
وی با اشاره به جمعیت ساکنان شهر سوخته افزود: تحقیقات نشان می دهد جمعیت شهر سوخته در بازه زمانی ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ قبل از میلاد، بین ۵ تا ۶ هزار نفر تخمین زده شده که برای یک محوطه هزاره سوم قبل از میلاد، جمعیتی بسیار زیاد بشمار می رود.
عضو هیأت علمی دانشگاه زابل با اشاره به مطالعات انسان شناسی شهرسوخته افزود: مطالعات انسان شناسی جسمانی بر روی جمجمه های یافت شده نیز نتایج جالبی بهمراه داشته است؛ در این بررسی ها، حدود هفت نوع جمجمه انسانی شناسایی شده که نژادهایی از مناطق مختلف همچون ایرانی، افغانستانی، شبه قاره هند، کشورهای عربی و نژادهای آسیای مرکزی را شامل می شود؛ این مطالعات تأیید میکند که انسان های ساکن در شهر سوخته، مهاجرانی از نقاط مختلف بودند و یک جامعه چندملیتی صلح طلب را ایجاد کرده بودند.
آغاز بیست و یکمین دوره دیرینه شناسی شهر سوخته
روح الله شیرازی عضو هیأت علمی گروه دیرینه شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان و سرپرست بیست و یکمین دوره کاوش شهر سوخته در گفت و گو با گزارشگر مهر بیان نمود: بیست و یکمین فصل جستجوهای دیرینه شناسی در محوطه میراث جهانی شهر سوخته از تاریخ ۲۹ تیرماه ۱۴۰۵ شروع شده است؛ این فعالیتها در بخش گورستان شهر سوخته متمرکز است؛ بخشی که به سبب نتایج موجود در قبور، اطلاعات بسیار مفید و ارزشمندی درباره ی چگونگی روند زندگی مردمان باستان شهرسوخته عرضه می کند.
وی با اشاره به نتایج این نوبت دیرینه شناسی شهرسوخته افزود: این یافته ها شامل که بهمراه افراد دفن شده اند و از طرف دیگر به درک بهتر و شناخت بیشتر باورها و آئین های مردمان سیستان باستان در آغاز دوران تاریخی کمک می نماید.
وی خاطرنشان کرد: بر مبنای جستجوهای صورت گرفته تاکنون، مسلم است که این مردمان به زندگی بعد از مرگ و آغاز مرحله ای دیگر از حیات در جهانی دیگر اعتقاد داشتند و دلیل آن نیز همین اشیای یافت شده در داخل قبور است؛ همینطور اطلاعات بسیار مفیدی در ارتباط با خاصیت های فیزیکی و جسمانی مردمان، بیماری های رایج در روزگار باستان و شواهد آن بر روی بقایای استخوانی و اسکلت های به جامانده به دست آوریم.
محوطه شهر سوخته در سال ۲۰۱۴ در لیست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید
شیرازی اظهار نمود: محوطه شهر سوخته را میتوان در شمار ده محوطه شاخص دیرینه شناسی در منطقه ای وسیع شامل ترکیه، عراق، سوریه، ایران، شبه جزیره عربستان، آسیای مرکزی، هند، پاکستان و افغانستان به شمار آورد؛ به این علت است که این محوطه در سال ۲۰۱۴ در لیست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
وی با اشاره به محوطه دیرینه شناسی شهر سوخته افزود: این محوطه، غیر از گورستان، بخش های بسیار متنوع کارکردی دیگری نیز دارد که شامل بخش مسکونی است؛ جایی که مردمان عادی در آن زندگی می کردند و شواهد معماری و بقایای منازل مسکونی در آنجا قرار گرفته است؛ همینطور بخش دیگری وجود دارد که منطقه یادمانی است و بناهای بزرگ و عمومی در این بخش شناسایی شده اند؛ بخش دیگر، منطقه ای است که فعالیتهای کارگاهی و پیشه وران در آن متمرکز بوده و ما آنرا تحت عنوان منطقه صنعتی یا پیشه وری می شناسیم؛ فعالیتهایی نظیر سفالگری، کار بر روی ظروف سنگی و ساخت مهره های سنگی از جنس سنگ های نیمه قیمتی مثل یسر و دیروزه که در قالب زیورآلاتی چون گردنبند و دستبند تولید می شده است.
عضو هیأت علمی گروه دیرینه شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان خاطرنشان کرد: بخش دیگر در محوطه باستانی شهر سوخته، بخش مرکزی آنست که بنظر می رسد بناهایی با کاربری و کارکرد اقتصادی در آنجا وجود داشته و احیانا محل هایی برای داد و ستد بوده است.
وی اظهار داشت: در دشت سیستان و پیرامون شهر سوخته، محوطه های بسیار زیادی وجود دارد؛ در حدود ۸۰۰ محوطه در ارتباط با عصر مفرغ و همزمان با شهر سوخته در پیرامون آن شکل گرفته که این ها در حقیقت روستاهای فراوانی بودند که شهر اصلی را از نظر محصولات صنعتی و کشاورزی تغذیه می کردند.
اولین پویانمائی متحرک جهان؛ کشف شده از شهر سوخته
سرپرست بیست و یکمین دوره دیرینه شناسی شهر سوخته تصریح کرد: شهر سوخته از مهم ترین محوطه های باستانی در ارتباط با دوران مفرغ و آغاز تاریخی در شرق فلات ایران است که اطلاعات جالبی درباره ی چگونگی تبدیل جوامع روستایی اولیه به جوامع پیچیده و شهری در اختیار ما قرار می دهد.
وی تاکید کرد: شهر سوخته بعنوان یکی از مدلهای اولیه شهرنشینی در دنیای باستان بشمار می رود و به این دلیل، خیلی از خاصیت هایی که بعنوان مشخصه شهر های امروزی می شناسیم، نمونه آن در روزگار باستان و در شهر سوخته قابل پیگیری است؛ در سایه کاوش ها و اطلاعاتی که از این کاوش ها به دست می آید، می توانیم جنبه های ناشناخته دیگری از این جامعه باستانی را بازسازی نماییم.
ارتباط شهر سوخته با مناطق دور دست قاره آسیا
شیرازی اظهار نمود: جامعه شهر سوخته با مناطق دوردست و پیرامونی خود ارتباط داشته است؛ این ارتباطات با جاهایی نظیر آسیای مرکزی، شبه قاره هند، بین النهرین در عراق و مناطق غربی و جنوبی ایران اثبات شده است و نشان دهنده نقش شهر سوخته بعنوان یک استقرار درگیر در مبادلات منطقه ای و فرامنطقه ای است.
وی با اشاره به نتایج دیرینه شناسی شهرسوخته بیان نمود: بر طبق مطالعات دیرینه شناسی که تا حالا صورت گرفته است؛ نتایج شاخص و مهمی از منطقه به دست آمده است؛ همچون یک جام سفالی که بر روی آن نقش یک پویانمائی یا تصویر متحرک به وجود آمده که بسیار معروف است؛ همینطور در یکی از گورهای شهر سوخته، شواهد انجام عمل جراحی بر روی جمجمه یک دختربچه سیزده ساله به دست آمده که پزشکان شهر سوخته با تشخیص بیماری، مبادرت به سوراخ کردن جمجمه برای خروج مایعات جمع شده درون کاسه سر کردند؛ یکی دیگر از با اهمیت ترین نتایج شهر سوخته، یک پروتز مصنوعی چشم است که برای زنی که گرفتار عارضه چشمی تهیه شده و بیشتر جنبه زیبایی شناختی داشته است.
عضو هیأت علمی گروه دیرینه شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان افزود: همینطور خط کش های بسیار دقیقی از منطقه مسکونی، ظروف سنگی مرمری ساخته شده با دقت و ظرافت فراوان، سفال های چندرنگ بسیار شاخص و شواهد فعالیتهای فلزگری باستان را یافته ایم.
وی در آخر تصریح کرد: این یافته ها نشان میدهد جامعه ای که در هزاره سوم قبل از میلاد، در اختیار داریم همچون جوامع پیچیده به حساب می آید؛ جامعه پیچیده در دیرینه شناسی به جامعه ای گفته می شود که فعالیتهای اقتصادی، صنعتی و تخصصی در حد اعلای خود وجود داشته و شواهد این پیچیدگی در محصولات و تولیدات به جامانده دیده می شود؛ شهر سوخته نمونه ای بسیار عالی و منحصربه فرد در این مورد است که این محصولات، تولیدات و یافته ها را در اختیار ما قرار داده است.
خلاصه اینکه وی در تشریح شگفتی های این محوطه باستانی به ابعاد خیره کننده ای گورستان اشاره نمود و افزود: یکی از شاخص ترین خاصیت های شهر سوخته، گورستان عظیم آن با وسعتی حدود یک هزار و هشتصد هکتار است؛ برآوردها نشان می میدهد که این گورستان بیش از هشتاد هزار تا یکصد هزار قبر را در خود جای داده است؛ با در نظر گرفتن جمعیت تقریبی پنجاه هزار نفری شهر در آن دوره، وسعت این گورستان خود گواهی روشن بر عظمت، قدمت و تراکم جمعیتی شگفت آور این تمدن در ادوار مختلف است. مدیر پایگاه شهر سوخته اضافه کرد: این شهر که تاریخ ایجاد آن از ۳۲۰۰ پیش از میلاد و بر اساس پژوهش های جدید تا ۳۵۰۰ پیش از میلاد برآورد می شود، به جهت حجم عظیم مهاجرت ها، به جامعه ای چندملیتی تبدیل گشته بوده است؛ شواهد حضور تجار از ملیت های مختلف در شهر سوخته کاملا مشهود است؛ نکته قابل تأمل در تحلیل ساختاری این جامعه چندملیتی، وجود نظم اجتماعی و ساختاری مثال زدنی در کنار تنوع قومی است. وی ضمن اشاره به محوطه باستان شناسی شهر سوخته اضافه کرد: این محوطه، غیر از گورستان، بخش های خیلی متنوع کارکردی دیگری نیز دارد که شامل بخش مسکونی است؛ جایی که مردمان عادی در آن زندگی می کردند و شواهد معماری و بقایای منازل مسکونی در آنجا قرار گرفته است؛ همین طور بخش دیگری وجود دارد که منطقه یادمانی است و بناهای بزرگ و عمومی در این بخش شناسایی شده اند؛ بخش دیگر، منطقه ای است که فعالیت های کارگاهی و پیشه وران در آن متمرکز بوده و ما آن را تحت عنوان منطقه صنعتی یا پیشه وری می شناسیم؛ فعالیتهایی نظیر سفالگری، کار بر روی ظروف سنگی و ساخت مهره های سنگی از جنس سنگ های نیمه قیمتی مثل یسر و دیروزه که در قالب زیورآلاتی چون گردنبند و دستبند تولید می شده است.
منبع: خط رند ۹۱۲
Leave a Reply