به گزارش خط رند ۹۱۲ به نقل از خبر آنلاین، بورس ایران در آستانه ورود به شصتمین سال فعالیت خود، دیگر هیچ شباهتی به بازاری که در بهمن ۱۳۴۶ شروع به کار کرد ندارد. آن زمان، بورس تهران فعالیت خودرا با چند شرکت محدود شروع کرد و اولین معاملات روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد؛ اما امروز بازار سرمایه ایران به بازاری با صدها شرکت، میلیونها سهامدار، ده ها ابزار مالی و ارزش بازاری در مقیاس هزاران هزار میلیارد تومان تبدیل گشته است. اگر در اولین سال فعالیت، تنها شش شرکت در بورس حضور داشتند، در سال ۱۴۰۵ داده های بازار سرمایه از صدها شرکت پذیرفته شده در بورس و فرابورس حکایت دارد و فقط ارزش بازار سهام ایران در مردادماه در محدوده بیشتر از ۱۶ هزار همت قرار گرفته است. این مسیر نزدیک به شش دهه، البته یک مسیر مستقیم و بدون بحران نبوده؛ بورس ایران بارها با انقلاب، جنگ، خصوصی سازی، جهش قیمت ارز، تحریم، رکود، رونق های شدید و عاقبت موج تاریخی سال ۱۳۹۹ مواجه شده است.
۱۳۴۶؛ وقتی بورس متولد شد قانون تشکیل بورس اوراق بهادار تهران در اردیبهشت ۱۳۴۵ تصویب گردید و بعد از فراهم شدن مقدمات، بورس تهران در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ رسما فعالیت خودرا شروع کرد. اولین معامله بورس روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد. در اولین سال فعالیت، تنها شش شرکت در بازار حضور داشتند و سرمایه آنها حدود ۶.۲ میلیاردریال بود. ارزش معاملات هم در همان سال حدود ۱۵ میلیون ریال به ثبت رسید. این ارقام در مقایسه با اندازه امروز بازار تقریبا ناچیز به نظر می رسند، اما برای اقتصاد آن زمان یک تحول مهم محسوب می شد؛ چونکه برای اولین بار بستری رسمی برای خریدوفروش اوراق بهادار و مشارکت سرمایه گذاران در مالکیت شرکتها بوجود آمده بود.
بورس در سالیان بعد کم کم بزرگ تر شد. در فاصله سالیان ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷، تعداد شرکتهای پذیرفته شده افزایش پیدا کرد و بورس توانست جایگاه خودرا در ساختار اقتصادی کشور تثبیت کند. تا سال ۱۳۵۷ تعداد شرکتها و موسسات پذیرفته شده به حدود ۱۰۵ مورد رسیده بود. بدین سبب اولین دوره حیات بورس را می توان دوره تشکیل نهادی دانست؛ دوره ای که بازار هنوز کوچک بود، اما پایه های بازار سرمایه ایران در همان سال ها گذاشته شد.
انقلاب؛ نخستین شوک بزرگ با پیروزی انقلاب اسلامی، ساختار اقتصادی کشور دستخوش تغییرات گسترده شد و بورس هم از این تحولات در امان نماند. ملی شدن بانک ها، تغییر مالکیت خیلی از بنگاه های بزرگ، اجرای قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران و سپس آغاز جنگ ایران و عراق، فضای فعالیت بازار سرمایه را بشدت تغییر داد.
تعداد شرکتهای پذیرفته شده که در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰۵ شرکت بود، تا انتهای سال ۱۳۶۷ به ۵۶ شرکت کم شد. در حقیقت بورس در دهه ۶۰ با اقتصادی مواجه بود که بخش بزرگی از آن دولتی شده بود و جنگ هم بخش قابل توجهی از منابع کشور را به خود اختصاص می داد. بدین سبب بازار سرمایه در این دوره نقشی بسیار محدودتر از آن چه بعدها پیدا کرد داشت.
این دوره یکی از مهم ترین فصل های تاریخ بورس است؛ چونکه نشان داد بازار سرمایه بشدت به ساختار اقتصاد و سیاستهای مالکیتی کشور وابسته است. هرگاه اقتصاد بسمت دولتی شدن حرکت کرد، دامنه فعالیت بورس محدود شد و هر زمان سیاستهای خصوصی سازی و توسعه بخش خصوصی قوت گرفت، بورس هم باردیگر جان گرفت.
دهه ۷۰؛ برگشت آرام بورس بعد از پایان جنگ، شرایط برای بازسازی اقتصاد و اجرای سیاستهای توسعه ای فراهم گردید. در همین دوره، بورس تهران باردیگر مورد توجه قرار گرفت. سیاست خصوصی سازی و واگذاری بخشی از شرکتهای دولتی، نقش برجسته ی در توسعه بازار سرمایه داشت.
آمارهای تاریخی نشان داده است تعداد شرکتهای پذیرفته شده در بورس تهران از ۵۶ شرکت در سال ۱۳۶۸ به ۴۲۲ شرکت در سال ۱۳۸۳ افزایش پیدا کرد. ارزش معاملات هم از حدود ۹.۹ میلیاردریال در سال ۱۳۶۸ به بالای ۱۰۴ هزار میلیاردریال در سال ۱۳۸۳ رسید. به این ترتیب، بورس از یک بازار کوچک بعد از جنگ، کم کم به یکی از ابزارهای اصلی تجهیز منابع و واگذاری سهام شرکتها تبدیل شد.
دهه ۷۰ را باید دوره «بازسازی بورس» دانست؛ دوره ای که بازار سرمایه هنوز بشکل امروزی گسترده نبود، اما مسیر توسعه آن باردیگر باز شده بود.
۱۳۸۴؛ تغییر معماری بازار سرمایه سال ۱۳۸۴ یکی از نقاط عطف تاریخ بازار سرمایه ایران است. قانون بازار اوراق بهادار در این سال تصویب گردید و ساختار جدیدی برای بازار سرمایه شکل گرفت. شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار ایجاد شدند و تفکیک وظایف نظارتی و اجرائی بازار سرمایه وارد مرحله جدیدی شد.
در سالیان بعد، شرکت بورس اوراق بهادار تهران و سپس فرابورس ایران شکل گرفتند و ساختار بازار سرمایه از یک بورس واحد به مجموعه ای از بازارها و ابزارهای متنوع تبدیل شد. صندوق های سرمایه گذاری، اوراق بدهی، ابزارهای مشتقه و سایر ابزارهای مالی کم کم توسعه پیدا کردند.
این تحول اهمیت زیادی داشت؛ چونکه بورس دیگر صرفا محلی برای خریدوفروش سهام نبود و کم کم به مجموعه ای بزرگ تر برای تأمین مالی، سرمایه گذاری و مدیریت دارایی تبدیل شد.
انقلاب دیجیتال در تالار شیشه ای یکی از مهم ترین اتفاقات بورس در دهه ۸۰ و ۹۰، ورود معاملات الکترونیکی و آنلاین بود. قبل از آن، حضور در بازار سرمایه برای خیلی از مردم نیازمند رفتن به کارگزاری و طی فرآیندهای سنتی بود. اما با توسعه معاملات آنلاین، فاصله سرمایه گذار با بازار بشدت کاهش پیدا کرد.
این تغییر فناوری بعدها نقشی تعیین کننده در سال ۱۳۹۹ ایفا کرد. وقتی میلیونها نفر تصمیم گرفتند وارد بورس شوند، زیرساخت معاملات آنلاین امکان ثبت سفارش تعداد بسیار زیادی از سرمایه گذاران را فراهم آورده بود.
به بیانی دیگر، بورس ۱۳۹۹ یک شبه متولد نشد؛ بخش مهمی از زیرساخت آن در سالیان قبل بوجود آمده بود.
۱۳۹۹؛ سالی که همه بورس را شناختند سال ۱۳۹۹ بدون تردید یکی از مهم ترین فصل های تاریخ بورس ایران است. شاخص کل در فاصله مرداد ۱۳۹۸ تا مرداد ۱۳۹۹ رشدی کم سابقه را تجربه نمود و بازار سهام به موضوعی عمومی در جامعه تبدیل شد.
شاخص کل که در انتها مرداد ۱۳۹۸ حدود ۲۶۶ هزار واحد بود، در ایام ابتدایی مرداد ۱۳۹۹ از مرز یک میلیون و ۹۰۰ هزار واحد عبور کرد. در ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ هم شاخص کل به قله تاریخی آن دوره، یعنی بیشتر از ۲ میلیون واحد رسید.
در همین دوره تعداد کدهای سهامداری هم جهش کرد. بر مبنای آمار انتشار یافته در همان مقطع، تعداد کدهای سهامداری از حدود ۹.۱ میلیون کد در انتها مرداد ۱۳۹۸ به بالای ۱۵.۲ میلیون کد در ۸ مرداد ۱۳۹۹ رسید. اگر سهام عدالت هم درنظر گرفته شود، تعداد افرادی که به شکلی با بازار سرمایه ارتباط پیدا کرده بودند، به ده ها میلیون نفر می رسید.
بورس دیگر بازار گروه کوچکی از معامله گران نبود؛ به بخشی از گفت و گوی روزمره خانواده های ایرانی تبدیل گشته بود.
سقوط تاریخی بورس در سال ۹۹ و ۱۴۰۰ اما داستان ۱۳۹۹ در همین نقطه تمام نشد. بعد از اوج تاریخی مردادماه، بازار وارد روند نزولی شد. خیلی از افرادی که در ماه های پایانی موج صعودی وارد بازار شده بودند، زیان سنگینی را تجربه کردند.
اهمیت این اتفاق فقط در پایین آوردن شاخص خلاصه نمی شد. بخش مهم تر، صدمه ای بود که به اعتماد سرمایه گذاران وارد شد. خیلی از سهامداران جدیدالورود که تصور می کردند رشد بورس ادامه دار است، در فاصله کوتاهی با واقعیت ریسک سرمایه گذاری رو به رو شدند.
شاخص کل بورس تهران در ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ در محدوده ۲ میلیون و ۷۸ هزار و ۵۱۲ واحد قرار داشت و این سطح به عنوان سقف تاریخی آن مقطع به ثبت رسید. شاخص بعد از این قله وارد یک روند نزولی سنگین شد و تا انتهای سال ۱۳۹۹ به یک میلیون و ۳۰۷ هزار و ۷۰۷ واحد رسید. بر این اساس، شاخص کل از سقف مرداد تا آخرین روز کاری سال حدود ۷۷۰ هزار واحد، معادل ۳۷.۱ درصد افت کرد.
البته این پایان داستان سقوط تاریخی بورس نبود و روند نزولی ماه ها ادامه یافت. در نهایت شاخص کل در سوم خرداد ۱۴۰۰ به حدود یک میلیون و ۹۵ هزار واحد رسید؛ یعنی بیشتر از ۴۷ درصد پایین تر از اوج تاریخی مرداد ۱۳۹۹. در خیلی از نمادها هم افت قیمت بسیار شدیدتر بود و برخی سهم ها بیشتر از ۸۰ درصد از ارزش خودرا نسبت به سقف تاریخی از دست دادند. بازار سهام عاقبت در فروردین ۱۴۰۲، بعد از حدود ۳۱ ماه، توانست باردیگر از سقف مرداد ۱۳۹۹ عبور کند.
از آن زمان به بعد، «اعتماد» به یکی از مهم ترین متغیرهای تحلیل بازار سرمایه تبدیل شد. حتی در دوره هایی که شاخص باردیگر صعود کرد، بخشی از سهامداران قدیمی با احتیاط بیشتری رفتار کردند.
بورس پس از ۱۳۹۹؛ بازار دیگر همان بازار سابق نبود از سال ۱۴۰۰ به بعد، بورس چندین دوره صعود و نزول را تجربه نمود. در این سال ها قیمت ارز، تورم، قیمت جهانی کالاها، سیاستهای اقتصادی دولت، نرخ بهره و تحولات سیاسی بر رفتار بازار اثر گذاشتند.
در همین دوره یک نکته مهم هم بیشتر به چشم آمد: شاخص کل به تنهایی نمی تواند تجربه همه سهامداران را توضیح دهد. وزن بالای شرکتهای بزرگ و شاخص ساز سبب می شود حرکت شاخص کل لزوماً به مفهوم رشد یکسان تمام نمادها نباشد. به این علت شاخص هم وزن، ارزش معاملات، ورود و خروج پول واقعی و عملکرد صنایع مختلف هم برای فهم شرایط بازار اهمیت پیدا کردند.
بورس در مرداد ۱۴۰۵ چقدر بزرگ شده است؟ حالا در مرداد ۱۴۰۵، فاصله بورس با سال ۱۳۴۶ به خوبی قابل اندازه گیری است. در چهارم مرداد ۱۴۰۵ شاخص کل برای اولین بار در این دوره از مرز ۵ میلیون واحد عبور کرد و به ۵ میلیون و ۲ هزار و ۲۰۹ واحد رسید. ارزش بازار بورس تهران در همان روز حدود ۱۴۳ هزار و ۹۱۴ هزار میلیارد تومان گزارش شد.
در ایام بعد هم بازار در محدوده بالای ۵ میلیون واحد باقی ماند. در ۱۲ مرداد، شاخص کل در محدوده ۵ میلیون و ۲۷۶ هزار واحد قرار داشت و ارزش معاملات هم در سطوح بالایی به ثبت رسید.
بر مبنای داده های معاملاتی مرداد ۱۴۰۵، ارزش بازار سهام ایران، با احتساب بورس، فرابورس و بازار پایه، در اوایل مرداد به محدوده حدود ۱۶ هزار و ۹۷۸ همت رسیده بود. یعنی مقیاس بازار سهام ایران امروز با دهه های نخست فعالیت بورس قابل قیاس نیست.
از نظر تعداد شرکتها هم وضعیت بطورکامل متفاوت می باشد. پتروشیمی اروند که در دی ماه ۱۴۰۴ ارائه شد، به عنوان ششصد و بیست وهفتمین شرکت پذیرفته شده در بورس تهران معرفی گردید. در داده های بازار سرمایه تا پایان هفتم مرداد ۱۴۰۵ هم اطلاعات حدود ۸۰۲ شرکت بازار سرمایه شامل بورس و فرابورس گردآوری شده بود. بدین سبب اگر منظور از «بورس» کل بازار سرمایه باشد، با بازاری با بیشتر از ۸۰۰ شرکت مواجهیم؛ اما عدد ۸۰۲ را نباید با تعداد شرکتهای صرفا پذیرفته شده در بورس تهران یکی دانست.
طبق شواهد موجود شاخص کل بورس در انتها معاملات ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ با ۱۴۱.۲۵۵ واحد افزایش به ۵ میلیون و ۷۳۶ هزار و ۶۲۶.۵۶ واحد رسید و شاخص کل هم وزن هم با رشد ۱.۵۹۵.۱۴ واحدی در سطح یک میلیون و ۶۰۶ هزار و ۴۳۹.۴۷ واحد قرار گرفت؛ ارزش بازار به ۱۶۳ هزار و ۷۸۸ هزار و ۶۵۷.۳۳۴ میلیاردریال رسید و ارزش معاملات هم ۴۴۳ هزار و ۷۸۹.۲۴۵ میلیاردریال به ثبت رسید.
براستی، بورس امروز بسیار بزرگ تر از گذشته است، اما پرسش اصلی بازهم پابرجاست: آیا این بازار توانسته اعتماد سرمایه گذار ایرانی را به اندازه ای که در سالیان قبل از ۱۳۹۹ وجود داشت، بازسازی کند؟
پاسخ را نمی توان تنها از روی عدد شاخص داد. ورود پول حقیقی، ارزش معاملات خرد، تعداد فعالان، میزان مشارکت در عرضه های اولیه، رشد صندوق های سرمایه گذاری و رفتار سرمایه گذاران در دوره های پرریسک، شاخصهای مهم تری برای سنجش عمق بازار هستند.
حتی در مرداد ۱۴۰۵ هم رشد همزمان شاخص کل و هم وزن در مقاطعی از بازار نشان داد که جریان نقدینگی فقط محدود به چند نماد بزرگ نیست. در هفته پایانی تیر هم شاخص هم وزن ۲.۲۶ درصد رشد کرد، در صورتیکه شاخص کل ۰.۲ درصد کم شده بود؛ اتفاقی که از چرخش بخشی از نقدینگی بسمت شرکتهای کوچک تر و متوسط حکایت داشت.
۵۹ سال بعد؛ بورس ایران کجاست؟ بورس ایران از شش شرکت در سال ۱۳۴۶ به بازاری با صدها شرکت و ارزش چندین هزار همت رسیده است. از تالارهای سنتی به معاملات آنلاین رسیده، از چند هزار سهامدار به جامعه ای ده ها میلیونی درگیر با بازار سرمایه رسیده و از معامله چند سهم محدود به مجموعه ای از سهام، صندوق ها، اوراق بدهی و ابزارهای مالی گسترش یافته است.
اما شاید مهم ترین تغییر در این ۵۹ سال، تغییر سهامدار باشد. سهامدار سالیان نخست عمدتا سرمایه گذاری محدود و حرفه ای بود؛ سهامدار سال ۱۳۹۹ میلیونها ایرانی بودند که برای اولین بار وارد بازار شدند؛ و سهامدار ۱۴۰۵ سرمایه گذاری است که تجربه یک سقوط تاریخی را پشت سر گذاشته و حالا با احتیاط بیشتری به سود و ریسک نگاه می کند.
بورس ایران امروز از نظر اندازه، تعداد شرکت ها، فناوری، ابزارهای مالی و تعداد فعالان، فاصله ای بسیار زیاد با سال ۱۳۴۶ دارد. اما آزمون بزرگ دهه ششم فعالیت آن دیگر صرفا «بزرگ تر شدن» نیست.
آزمون اصلی این است که آیا بازار سرمایه می تواند اعتماد، شفافیت، نقدشوندگی و ثبات قواعد بازی را هم پای اندازه خود توسعه دهد یا نه.
۵۹ سال بعد از نخستین معامله، بورس ایران دیگر یک بازار کوچک و محدود نیست؛ بازاری است که ارزش آن به بالای ۱۶ هزار همت رسیده، شاخص کل آن در مرداد ۱۴۰۵ از مرز ۵ میلیون واحد عبور کرده و صدها شرکت در آن و فرابورس فعالیت دارند. اما آینده بورس نه فقط با ارتفاع شاخص، بلکه با میزان اعتمادی سنجیده خواهد شد که سرمایه گذار ایرانی حاضر است باردیگر به این بازار بسپارد.
Leave a Reply